Opłatek

W oczekiwaniu na Wigilię i Święta Bożego Narodzenia


gdzie: Muzeum Etnograficzne, kiedy:

Zimowe święta Bożego Narodzenia są wyjątkowe pod wieloma względami. Tradycja uroczystego obchodzenia tak ważnego wydarzenia w chrześcijaństwie, jakim są narodziny Dzieciątka Jezus, towarzyszy nam od wielu wieków. A jeszcze wcześniej, o tej samej porze roku, w szczególny sposób świętowano przesilenie zimowe, zwiastujące rychłe zmiany w przyrodzie. W pewnym momencie historii połączono dawne pogańskie zwyczaje z nauką kościoła i w ten sposób powstała tak bogata obrzędowość świąteczna.

Długa jest lista symboli kojarzących nam się z Wigilią i Bożym Narodzeniem. Niewątpliwie do bardziej znaczących należy opłatek i choinka. Zwyczaj ustawiania w domach zielonego drzewka pojawił się niespełna 200 lat temu – początkowo w domach mieszczańskich, niedługo potem w dworkach szlacheckich, skąd na przełomie XIX i XX wieku trafił do wiejskich chat. Jeszcze w początkach ubiegłego stulecia na wsiach zawieszano u pułapu małą sosenkę, ewentualnie jodełkę lub zwyczajnie iglaste gałęzie. W wielu regionach nazywano ją podłaźniczką. Wiecznie zielone gałązki były symbolem życia, zdrowia i pomyślnej wegetacji w nadchodzącym roku. Zarówno na samych gałązkach jak i później na stojących już choinkach musiały zawisnąć ozdoby, mające ważne przesłanie. I tak orzechy były gwarantem zdrowia i sił, a jabłka, oprócz zdrowia, miały także zapewnić pannom urodę. Wieszane były też cukierki, czy ozdoby papierowe wykonywane przez dzieci w okresie adwentu. Całość wieńczył łańcuch z ciętej słomy, przeplatany barwnymi kawałkami wełny lub utworzony z ogniwek lepionych z kolorowego papieru symbolizujący wszechświat i łączność żyjących z tymi, którzy odeszli do nieba.

Natomiast tradycja dzielenia się opłatkiem w wigilijny wieczór sięga wczesnego średniowiecza, kiedy to podczas mszy świętej odprawianej dzień przed Bożym Narodzeniem, wierni łamali miedzy sobą specjalne chlebki, wcześniej poświęcone. Pierwsze opłatki wytwarzali benedyktyni z klasztoru w Cluny we Francji. Na ziemiach polskich zwyczaj ten przyjął się w XV w. i początkowo wytwarzali je organiści kościelni. Do wykonania ich służyły specjalne formy z blachy miedzianej lub żeliwnej przypominające nożyce o długich uchwytach. Do przygotowania opłatków używano najlepszej białej mąki, źródlanej wody i szczypty soli. Po upieczeniu i dokładnym wysuszeniu organiści roznosili białe i kolorowe „święte chleby” po domach. Opłatek jest symbolem miłości, przebaczenia i pojednania.
Zbliża się koniec roku i mamy znów święta, kiedy możemy odświeżyć nasze piękne zwyczaje i przekazać je przyszłym pokoleniom.

Dorota Kalinowska