Radło

#MuzeumWdomu – OBIEKT DNIA – Radło


gdzie: Muzeum Etnograficzne, kiedy: 09.06.2020

1. Radło Ramowate Nr Inw. 4580

Radło ramowate

Radło to narzędzie do uprawy ziemi. Składa się z ramy, na dole której umieszczone jest ostrze — radlica. Z tyłu ramy wychodzą uchwyty do trzymania przez operatora, a z przodu umocowana jest grządziel, czyli dyszel łączący narzędzie ze zwierzęciem. Po obu stronach radlicy są odkładnice, zwane skrzydełkami.

Jak działa radło: radlica zagłębia się na kilka-kilkanaście cm w ziemi, którą rozcina. Ziemia dostaje się następnie na symetrycznie rozstawione po bokach skrzydełka i zostaje rozsunięta. W ten sposób, radląc pole wzdłuż i w poprzek, ziemię spulchniano i mieszano, przy okazji podcinając korzenie chwastów. Kilkakrotne w różnych kierunkach radlenie, byleby nie w epokach czasu zbyt do siebie zbliżonych, bez porównania lepiej doprawia ugór aniżeli miasto radła, użycie kilkakrotnie pługa lub sochy — zalecał Michał Oczapowski, agronom i profesor Uniwersytetu Wileńskiego w Gospodarstwie wiejskim, wydanym w 1835 roku.

Dzięki zastosowaniu bardzo prostych rozwiązań regulowano głębokość radlenia — płytsze uzyskiwano naciskając silniej na rękojeści lub skracając dyszel. Natomiast na szerokość bruzdy wpływały odkładnice — skrzydełka, ponieważ były przymocowane tylko jednym końcem, drugie można było rozchylać.

2. Skrzydełka Regulator Szerokości Bruzdy

Skrzydełka radła – regulator szerokości bruzdy

O początkach radła niewiele wiadomo ponad to, że już kilka tysięcy lat przed Chrystusem było znane w Azji Mniejszej, z rejonie tzw. Żyznego Półksiężyca, który uważa się za kolebkę rolnictwa. Na ziemiach polskich narzędzie to znalazło się zapewne za pośrednictwem i dzięki wpływom rzymskim. Początkowo to właśnie radło było podstawowym narzędziem do uprawy roli, dopiero po wynalezieniu i upowszechnieniu pługa (XIII wiek) spadło do roli narzędzia pomocniczego.

Na ziemiach polskich spotyka się 3 typy radeł, które różnią się kształtem grządzieli –(łukowato wygięta lub prosta), ułożeniem radlicy, umocowaniem rękojeści. Najbardziej popularne na Kujawach i ziemi dobrzyńskiej było radło płozowe, zwane też ramowatym lub słupicowym. Ma ono kształt ramy utworzonej przez poziome płóz i grządzielz pionowymi słupicami: główną i tylną.

Radło należy do grupy narzędzi sprzężajnych, tzn. wymagających zwierzęcia pociągowego. Przez całe stulecia funkcję tę pełniły woły jako silne, posłuszne i pojętne. Należały one zwykle do żywego inwentarza w dobytku chłopa pańszczyźnianego jako tzw. „załoga” i chłop zabierał je razem ze radłem, by wypełnić swoje powinności na polu pana.

Wydawałoby się, że XIX wiek to kres jego kariery, bo razem z rewolucją przemysłową pojawiły się zupełnie nowe narzędzia, coraz lepszej jakości. Ale w tym czasie doszło do innej rewolucji — ziemniaczanej. Ziemniaki, zwane „chlebem ubogich”, w XIX wieku stały się podstawą pożywienia na wsi polskiej. Upowszechnienie się tej nieuprawianej dotąd na szeroką skalę rośliny wymagało odpowiednich narzędzi i tu okazało się, że radło ze swoją konstrukcją ruchomych skrzydełek znakomicie się nadaje do ich obsypywania. Dziewiętnastowieczne radła, zwane też „radełkami”, stały się mniejsze i lżejsze. W ten sposób przetrwały do XX wieku.

Na kilkanaście sztuk tych narzędzi, które znajdują się w zbiorach naszego Muzeum, nie da się znaleźć dwóch jednakowych egzemplarzy. Wszystkie radła zostały wykonane ręcznie, dostosowane do wzrostu użytkownika i rodzaju ziemi, stąd różnice w kształcie radlicy, proporcjach, wykończeniu rączek, rozmiarach skrzydełek itp. Starsze radła były przez wieki — poza radlicą — całkowicie drewniane. W miarę upływu czasu coraz więcej elementów zamieniano na metalowe, a tym zajmowali się już wiejscy specjaliści od metalu — kowale. Radła całkowicie żelazne pojawiły się u nas w 2 poł XIX w, co wiązało się z rozwojem przemysłu i powstaniem fabryk narzędzi. Jednak w tym czasie na wsi prosty włościanin chętnie korzystał z usług lokalnego kowala, a ten wytwarzał narzędzia tańsze i zgodnie z oczekiwaniami klienta.

Na fotografii radło spod Izbicy Kujawskiej z końca XIX wieku, konstrukcji ramowatej. Pozioma jest grządziel i płóz, a pionowe słupice. Z przodu płozu widać żelazną radlicę, a zaraz obok niej skrzydełka, już metalowe. Na początku grządzieli przymocowany jest regulator głębokości radlenia tzw. hohenheimski, rodzaj grzebienia z zębami, do którego zaprzęgano woły. Z przeciwnej strony dwie rękojeści.

Na kolejnej fotografii widać prosty sposób rozstawu skrzydełek. Są to około 15-centymetrowe sztabki z otworami. Kąt rozchylenia (a tym samym szerokość bruzdy) uzyskiwano, wkładając w odpowiedni otwór kołek, sworzeń lub śrubę i mocując je na słupicy tylnej.

[E.S.]