Plan

#MuzeumWdomu – OBIEKT DNIA – Plan Pomnika Poległych Obrońców Wisły 1920 r.


gdzie: Muzeum Historii Włocławka, kiedy:

Wszyscy mieszkańcy Włocławka znają górujący nad miastem „Pomnik Poległych Obrońców Wisły 1920 r.” Przypomina o jego chlubnej i dramatycznej historii. Uroczyste poświęcenie obelisku nastąpiło w dniu 1 października 1922 r. przez ks. biskupa Stanisława Zdzitowieckiego, ordynariusza diecezji kujawsko-kaliskiej. W mogile przed pomnikiem Komitet Grzebania Poległych pochował ponad 40 żołnierzy, którzy oddali życie, broniąc Włocławka przed atakiem wojsk bolszewickich w sierpniu 1920 r. Obelisk został wysadzony w październiku 1939 r. przez wojska hitlerowskie, odbudowany dopiero w latach 1989-1990 staraniem Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Pomnika Poległych Obrońców Wisły 1920 r. we Włocławku.

Fot.1.

Plan organizacyjno-sytuacyjny Pomnika Poległych Obrońców Wisły 1920 r. Plan pochodzi z lutego 1922 r. i został sporządzony we włocławskim „Przedsiębiorstwie Budowlanym Popławski i Fürstenwald” założonym w 1918 r. przez Władysława Popławskiego i Ernesta Fürstenwalda. Projekt został podrzucony przez anonimowego ofiarodawcę do „Obywatelskiego Komitetu Odbudowy Pomnika Poległych Obrońców Wisły 1920 r. we Włocławku” i następnie przekazany do Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku.

Na planie z lutego 1922 r. znajduje się adnotacja „sporządzono według szkiców architekta Sokołowskiego”. Warto w tym miejscu przyjrzeć się bliżej mało znanej postaci projektanta pomnika w osobie profesora Ludwika Sokołowskiego oraz samym projekcie, który pierwotnie miał upamiętniać inne ważne wydarzenie z dziejów Polski i Kujaw.

W 1916 roku zawiązał się we Włocławku, pod przewodnictwem Przemysława Kowalewskiego, „Komitet budowy pomnika poległych 1863 r.” Wystąpił on do okupacyjnych władz niemieckich o pozwolenie na budowę obelisku upamiętniającego powstańców styczniowych straconych we Włocławku. Po uzyskaniu zgody przystąpiono energicznie do prac, m.in.: powołując komisje techniczną i finansową, których celem było zgromadzenie funduszy i przygotowanie projektu architektonicznego pomnika. Przy pomocy warszawskiego Koła Architektów w 1917 r. Komitet włocławski przeprowadził konkurs na pomnik upamiętniający Polaków poległych w zrywie niepodległościowym 1863-64, przyznając dwie nagrody. Pierwszą zdobył projekt studenta architektury z Warszawy Maksymilian Goldberg. Drugie miejsce zostało przyznane pracy architekta Ludwika Sokołowskiego, w tym czasie wykładowcy Szkoły Technicznej w Warszawie i kursów prowadzonych w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Niestety nie zdołano zrealizować zamierzonego celu.

Do projektu pomnika przygotowanego przez profesora Ludwika Sokołowskiego powrócił „Włocławski Komitet budowy pomnika dla Poległych Obrońców Wisły” z prezesem Kazimierzem Ossowskim na czele. Przekształcił się on w dniu 17 września 1920 r. z „Komitetu Grzebania Poległych” i został uzupełniony o nowe osoby, głównie do sekcji artystycznej. W 1922 r. doszło do zmian w składzie Komitetu. Z powodu licznych wyjazdów w sprawach zawodowych zrzekła się prezesury K. Ossowski, jego miejsce zajął W. Piasecki, a na stanowisko wiceprezesa powołano Z. Ślósarskiego. Sekcję artystyczną przemianowano na techniczną, co miało usprawnić nadzór nad budowa pomnika. Pewne trudności nastręczały warunki terenowe, a mianowicie usytuowanie grobów na piaszczystym pagórku wśród pól, oddalonym kilkaset metrów od drogi prowadzącej do Lipna. Autor projektu, zatrudniony wówczas jeszcze w Warszawie, w Ministerstwie Robót Publicznych, przyjechał do Włocławka i po obejrzeniu terenu zdecydował się gruntownie zmienić projekt pomnika odnoście otoczenia monumentu.

>Na środku owalnego szczytu, do którego prowadziła wybrukowana spiralna ścieżka, otoczonego granitową obmurówką, umieszczono mogiłę nakrytą płytą z piaskowca, na której wyryto krzyż, a od strony miasta umiejscowiono granitowy obelisk z napisem „Poległym obrońcom Wisły 1920”. Został on zwieńczony orłem spiżowym, który symbolicznie miał rozwijać skrzydła nad grobami poległych. Projekt oceniono jako odważny, wybitnie artystyczny o charakterze monumentalnym.

[fot.2]

Fot.3 (6)

Ludwik Sokołowski, reprodukcja portretu pędzla Ludomira Sleńdzińskiego, zamieszczona w Kurierze Wileńskim w 1936 r.

Autor projektu, późniejszy profesor Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, urodził się 24 maja 1882 r. w Sieradzu. Gimnazjum realne ukończył w Kaliszu, zdając egzamin maturalny w 1900 r., następnie podjął studia na wydziale architektury Szkole Politechnicznej we Lwowie. Studia kontynuował w Wiedniu pod kierunkiem F. Ohmanna w Meisterschule für Architektur w tamtejszej ASP i ukończył je z wyróżnieniem, otrzymując nagrodę za prace artystyczno-architektoniczne. W latach 1910-1914 był asystentem w lwowskiej Szkole Politechnicznej. Po wybuchu I wojny światowej wstąpił do Legionów Polskich i służył jako szeregowiec w 4. kompanii I baonu 1. pp; zwolniony został w Jabłonkowie dnia 24 października t.r. W latach 1917-1918 wykładał w Szkole Technicznej w Warszawie i na kursach w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Z chwilą odzyskania niepodległości w 1918 r. utworzone zostało w stolicy Ministerstwo Robót Publicznych, którego kierownictwo objął Gabriel Narutowicz, późniejszy prezydent Polski. Dla usuwania zniszczeń wojennych poszukiwano fachowców, wśród których znalazł się L. Sokołowski. Warto dodać, iż pracował tam razem z architektem Kazimierzem Saskim, autorem opracowanego w 1924 r. planu regulacji i zabudowy Włocławka. Po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej zgłosił się do szeregów armii na ochotnika, odmawiając przyjęcia stopnia oficerskiego. Był gorącym patriotą i państwowcem, wiernym idei J. Piłsudskiego. Należał do Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem, z ramienia którego pełnił krótko w latach trzydziestych urząd radnego w wileńskiej Radzie Miejskiej. Do Wilna z Warszawy ściągnął w 1921 r. L. Sokołowskiego Ferdynand Ruszczyc, który usilnie zabiegał o skompletowanie kadry do odtwarzanego na Uniwersytecie Stefana Batorego Wydziału Sztuk Pięknych. Początkowo L. Sokołowski objął na zastępstwo katedrę projektowania architektonicznego, natomiast w dniu 25 sierpnia 1922 r. został formalnie powołany na stanowisko profesora nadzwyczajnego. Wykładał projektowanie budownictwa wiejskiego, miejskiego i monumentalnego, a po 1926 r. prowadził zajęcia z projektowania architektoniczno-dekoracyjnego. Kilkakrotnie pełnił funkcje prodziekana, począwszy od roku akademickiego 1923/24. Corocznie podróżował w celach naukowych, śledząc najnowsze trendy w architekturze, odwiedził m.in.: Niemcy, Austrię, Włochy, Szwajcarię, Francję, Anglię, Belgię i Holandię. Był członkiem założycielem i długoletnim wiceprezesem, a od roku 1932 prezesem wileńskiego oddziału Związku Stowarzyszeń Architektów Polskich. Należał do uniwersyteckiej grupy „Zręb”, w roku 1925 znalazł się wśród założycieli miesięcznika ilustrowanego „Architektura i Budownictwo”. Uczestniczył w licznych konkursach artystycznych i architektonicznych. Otrzymał wyróżnienia za projekty, m.in. opracowania architektonicznego wiaduktu i mostu kolejowego w Warszawie, Centralnego Archiwum Państwowego (1921) i dworca centralnego w stolicy. W 1925 r. na zlecenie Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego wykonał projekt (częściowo zrealizowany w latach 1926-29) gmachu Państwowej Szkoły Technicznej na Holenderni w Wilnie. W 1912 zdobywa trzecią nagrodę w konkursie na projekt kościoła św. Anny we Lwowie. Ludwik Sokołowski czynnie uczestniczył w życiu towarzyskim Wilna, należał do klubu „Smorgonia”, grupującego przedstawicieli nauki i kultury. Zorganizował konkurs dla miejscowych architektów na urbanistyczne rozwiązanie Placu Katedralnego. Był odpowiedzialny za przygotowanie w maju 1936 r. projektu i organizacji dekoracji miasta na uroczystość sprowadzenia na Rossę serca Józefa Piłsudskiego i prochów jego matki. Przyjaźnił się z Ludomirem Sleńdzińskim, artystą malarzem i zarazem profesorem WSP USB w Wilnie, a po II wojnie światowej prorektorem i rektorem Politechniki Krakowskiej. Został przez niego sportretowany w 1935 r. Zmarł nagle 7 czerwca 1936 r. w wieku 54 lat, nie zakładając rodziny. Pochowany został uroczyście 10 czerwca na wileńskim cmentarzu Rossa w tzw. alejce profesorów, obok mogiły młodszego brata Marszałka – Adama Piłsudskiego. W pogrzebie uczestniczyli: rektor, senat, profesorowie i młodzież akademicka USB. Władze państwowe reprezentował wojewoda wileński Ludwik Bociański, natomiast miejskie prezydenta miasta Wiktor Maleszewski z radnymi Rady Miejskiej oraz członkowie Związku Legionistów i Peowiaków. Pośmiertnie został odznaczony (27 czerwca 1938 r.) Medalem Niepodległości.

[MC]

Fot.2

Cegiełka (datek) wartości 500 marek polskich w formie naklejki okiennej z 1920 r. Reprodukcja zamieszczona w Przewodniku Ilustrowanym po Włocławku, pod red. St. Jankowskiego, Włocławek 1922 r.

Szerzej o pracach nad pomnikiem zobacz w artykule pt. „Dwa wydarzenia – jeden pomnik. Historia projektu Pomnika Poległych Obrońców Wisły 1920 r. we Włocławku”. Niżej link do publikacji w której umieszczony jest wspomniany artykułu.

http://www.wtn.pl/publikacje/oferta-handlowa/556-tak-rodzila-sie-niepodleglosc-w-100-lecie-powstania-wolnej-polski.html