Az

#MuzeumWdomu – OBIEKT DNIA – Letnie namiętności i zimowa melancholia


gdzie: Zbiory Sztuki, kiedy: 15.01.2021

W kolekcji rycin europejskich mistrzów, która znajduje się w Zbiorach Sztuki włocławskiego Muzeum napotkać można dwa sztychy z cyklu Cztery temperamenty autorstwa Martina Engelbrechta. Temat podjęty przez niemieckiego artystę był wielokrotnie poruszany nie tylko przez malarzy czy grafików ale przede wszystkim przez myślicieli i wróżbiarzy. Zwracając uwagę na charakter człowieka w odniesieniu od czasu narodzin, znaku zodiaku czy pory roku, określiano jego naturę jako flegmatyka, choleryka, sangwinika lub melancholika.

Stworzone przez Engelbrechta ok. 1750 r. miedzioryty wpisują się w nurt późnobarokowy nie tylko dzięki bogatym strojom ukazanych postaci ale też wytwornej rocaillowej oprawie zakomponowanych scen. Każdej z czterech plansz towarzyszył opis w dwóch językach – łacińskim i niemieckim oraz nota identyfikująca przedstawienie. W zbiorach Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej zachowały się wyobrażenia choleryków i melancholików. Temperament wiązany z okresem lata, którego odzwierciedlenie stanowiło drugą w cyklu kompozycję to Cholerycy. Wewnątrz bogatego obramienia artysta umieścił pięć scen, które najtrafniej miały opisywać porywczość i namiętność tego charakteru. Pierwsze z lewej ukazane zostało polowanie – dwóch łowczych w czasie odpoczynku z psami. Nieco dalej widoczna jest scena pojedynku na szpady, którą obserwuje dwóch jeźdźców. Po prawej stronie widoczne są dwie postaci grające w karty. Pod stopami kobiety przedstawiony został lew – symbol znaku zodiaku patronującego osobom o nadpobudliwym usposobieniu. Za parą hazardzistów Engelbrecht umieścił intymną scenę zalotów w parkowej altanie. Charakter choleryków doskonale też oddaje sentencja przytoczona poniżej przedstawienia: Gdy nadchodzi lato burzy się krew, budzą się namiętności, szaleństwo i gniew.

Il. 1

Martin Engelbrecht (1684-1756), Cholerycy – Lato, ok. 1750 r., miedzioryt, papier, wł. MZKiD

Druga zachowana w zbiorach plansza, zamykająca cykl jako czwarty z temperamentów to Melancholicy. Podobnie jak wspominana już rycina Cholerycy, kompozycja wpisana została w dekoracyjne obramienie rocaillowe domknięte po prawej ciężką kotarą. Po lewej stronie na tle zimowego pejzażu ze spacerującą parą przedstawieni zostali kobieta i mężczyzna w ciepłych ubraniach rozgrzewający dłonie nad żarzącymi się węglami. Pośrodku, w głębokim cieniu mężczyzna z dramatycznie uniesionym nożem by zadać sobie śmiertelny cios. Pod jego stopą artysta umieścił sowę z rozpostartymi skrzydłami – symbol nocy, zła i śmierci. Po prawej, we wnętrzu z masywnym kominkiem przedstawione zostały dwie kobiety, młodsza skrywająca zasmuconą twarz w dłoni i starsza, lichwiarka, zgarniająca biżuterię i monety do sakiewki. Jako ostatni wyobrażony został starszy meżczyzna pogrążony w głębokiej lekturze. Dla pełnego zrozumienia tych scen umieszczony został pod kompozycją opis w czterech wersach w języku łacińskim i niemieckim mówiący o poszukiwaniuciepła przy ogniu, zatrutej, czarnej krwi (symbolu samobójców, osób z depresją), mamonie niosącej smutek i refleksji podsumowania roku, w której jest i strach i żal za tym co minione.

Il. 2

Martin Engelbrecht (1684-1756), Melancholicy – Zima, ok. 1750 r., miedzioryt, papier, wł. MZKiD

Zaprezentowane sztychy, będące częścią cyklu Cztery temperamenty wydanego w Augsburgu w 1750 r. są doskonałym przykładem stylu, zamysłu i sposobu komponowania scen przez Martina Engelbrechta. Odnajdujemy tu dążenie do opracowania pewnego tematu podzielonego na poszczególne plansze – cyklu. W jego twórczości odnajdujemy wiele takich przykładów: Dwanaście miesięcy, Cztery pory roku, Pięć zmysłów i inne.

Il. 3

Martin Engelbrecht (1684-1756), Dwanaście miesięcy – Wrzesień, ok. 1735 r., miedzioryt, papier

Także w tych kompozycjach wykorzystywał obramienie ornamentalne, barokowe, którego fragmenty rozpoznać można w serii rycin upowszechniających nowe projekty detali, zdobień i form dekoracyjnych dla malarzy, rzeźbiarzy, grafików i rzemieślników. Były to swego rodzaju katalogi motywów, które pozwalały na rozchodzenie się nowych wzorów wśród twórców. Charakterystyczne przywiązanie uwagi do detali, strojów, scharakteryzowania postaci (czasem nawet w formie karykatury) także jest typowe dla twórczości niemieckiego mistrza.

Il. 4

Martin Engelbrecht (1684-1756), Kinkiet zimowy – ornamenty, ok. 1755 r., Niemcy, miedzioryt, papier

Najciekawsze jest jednak budowanie scen wieloplanowych, z rozstawieniem w przestrzeni scen głównych, dalszych narracji czy wreszcie pejzażu. Engelbrech miał doskonale opanowany warsztat rozbudowywania historii w ten sposób, gdyż był autorem także zestawów rycin do widoków wielowymiarowych. Były to rodzaje nakładanych na siebie fragmentów rycin z wyciętymi tłami tak, iż tworzyły formy kulisowe i traktowane były jako rodzaj rozrywki, nie tylko dla dzieci. Ten rodzaj teatralnej kulisowości odnajdujemy też w narracjach zamkniętych w jednej planszy. Postaci pierwszoplanowe są większe a kolejne plany subtelnie łączą się ze sobą nakładając i tworząc wrażenie przestrzenności. Wiązać to można z charakterystyczną dla baroku teatralizacją sztuki nie tylko plastycznej ale i form architektonicznych.

Il.5 Il.6

Martin Engelbrecht (1684-1756), Teatrzyk, ok. 1745 r., Niemcy, miedzioryt, papier

Adam Zapora