Mb

OBIEKT TYGODNIA – Matka Boska Bogolubska – Wstawienniczka Ludu Bożego


gdzie: Zbiory Sztuki, kiedy: 03.08 - 09.08.2020

W zbiorach sztuki Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku, obok dzieł malarskich, rysunkowych i graficznych znajduje się też grupa sześciu ikon. Pięć z nich zostało ofiarowanych do zbiorów przez warszawskiego kolekcjonera, pana Andrzeja Wójcika, któremu Muzeum zawdzięcza także wspaniały zbiór grafik i niezwykłą kolekcję wyrobów konwisarskich, a jedna przekazana przez Urząd Likwidacyjny w 1948 r. Wspomniana grupa nie jest reprezentatywną lecz bardzo zróżnicowaną zarówno pod względem stylistycznym jak i tematycznym. Jedną z najciekawszych ikon jest przedstawienie Matki Bożej Bogolubskiej, napisane w Rosji w XVIII w.

Fot01

Matka Boska Bogolubska, XVIII w., Rosja, deska lipowa, tempera, wł. MZKiD

Ikona, czyli obraz malowany a właściwie – pisany na desce, w swych początkach istniała w całej kulturze chrześcijańskiej i dopiero po podziale na Kościół Wschodni (Bizantyjski) i Zachodni (Rzymski) stała się nieodłącznym elementem rytu wschodniego. Wśród wielu typów przedstawień, skodyfikowanych przez stulecia pod postacią kanonu, jest ikona przedstawiająca Matkę Boską Bogolubską. Ukazuje ona Marię w pełnej postaci zwróconą w prawo (lub lewo), z twarzą i dłońmi skierowanymi w błagalnym geście wstawienniczym w stronę umieszczonej w górnym rogu kompozycji, otoczonej jasnością osobie Chrystusa. W dłoni Madonny lub przy Jej boku umieszczany był rozpostarty zwój ze słowami modlitwy za wiernych. Taki sposób przedstawiania Matki Bożej wywodzi się z reprezentacji Deesis czyli Chrystusa wraz z Marią i św. Janem Chrzcicielem, jako orędownikami rodu ludzkiego. Bezpośrednią, nową redakcją wizerunku Miriam był typ Matki Bożej Chalkopratejskiej nazywany też Hagiosoritissą. To ujęcie ukazywało Matkę Zbawiciela w bliższym kadrze, do pasa, zwróconą w prawo, z dłońmi w błagalnym geście modlitewnym odzianą w błękitną lub zieloną suknię i czerwony (bordowy lub nawet fioletowy) maforion (chusta na głowie i ramionach Madonny). Najstarszym tego typu wizerunkiem była ikona znajdująca się w Konstantynopolu w świątyni Chalkopratei gdzie znajdowały się też relikwie pasa Bogarodzicy złożone w Świętym Relikwiarzu (Hagia Soros), od których też wywiedziono jej nazwę.

Fot02

Grupa Deesis, koniec XV w., Bizancjum, deska, tempera, złoto (wg www.templegallery.com)

Fot03

Hagiosoritissa, XII w., Bizancjum, deska, tempera (fot. domena publiczna)

Najstarszym ze znanych przedstawień Matki Bożej Bogolubskiej jest ikona, od której fundatora otrzymała ona swój przydomek. W poł. XII w. książę włodzimiersko-suzdalski, Andrzej Bogolubski polecił napisanie wizerunku Marii zgodnej z jego sennym widzeniem. Czasami przedstawienie to nazywa się też Miłującą Boga (Bogolubiwaja), co także jest nawiązaniem do postaci księcia Andrzeja. Zgodnie z przekazem, Andrzej miał opuścić Włodzimierz wraz ze słynną cudowną ikoną Marii z Dzieciątkiem, jednak kilkanaście kilometrów od miasta konie stanęły i nie chciały jechać dalej. Ukazała się też władcy we śnie Matka Boża ze zwojem pisma w dłoni, która poleciła mu zwrócić wizerunek Eleusy a na miejscu postoju wznieść świątynię i monastyr. Książę wypełnił polecenie Bogarodzicy i w nowej cerkwi kazał umieścić ikonę ukazującą Marię taką jak w jego widzeniu. Przez kolejnych sześć stuleci czczono wizerunek w klasztorze Bogolubskim aż przeniesiono ją do nowej świątyni Narodzenia Przenajświętszej Bogarodzicy. Pozostałą w niej aż do XX w. kiedy to przeniesiono ją do soboru Zaśnięcia Matki Bożej we Włodzimierzu a w 1946 r. do muzeum krajoznawczego. Na uświęcone miejsce cudowna ikona powróciła w 1992 r. i do dziś spoczywa we włodzimierskiej cerkwi. Wizerunek otoczony był wielką czcią, co wiązało się z powszechnym na Rusi kultem Opieki Matki Bożej. Pierwsze „odpisy” ikony powstały w XIV w. i wiele z nich zasłynęło dzięki cudom za ich pośrednictwem. Przedstawienie charakteryzuje przede wszystkim postać Matki Bożej trzymającej zwój z modlitwą i figura Chrystusa w świetlistej chmurze, który także trzyma zwój w dłoni – odpowiedź na prośby zanoszone za pośrednictwem Maryi. Typ ten uzyskał wiele wariantów – elementy pejzażu, dodatkowe postacie towarzyszące Bogarodzicy, rozbudowane formy tekstu modlitwy etc. Wielką różnorodność tych redakcji przyniosły ikony pisane w XVII-XIX w.

Fot04

Matka Boska Bogolubska, XII w., Rosja, deska, tempera, złoto (fot. domena publiczna)

Ikona Matki Bożej Bogolubskiej ze zbiorów Muzeum we Włocławku wpisuje się w nurt nawiązujący do pierwotnej redakcji tematu ukazując Marię jako Orędowniczkę Ludu, odzianą w zieloną suknię (symbol człowieczeństwa i nadziei) osłoniętą czerwonym maforionem (oznaka Boskości). Na głowie oraz ramionach Madonny umieszczone zostały trzy gwiazdy odnoszące się do pozostania nieskalaną zarówno przed, w trakcie jak i po narodzeniu Zbawiciela. Zwój przy lewym ramieniu zawieszony został na nici oplatającej nadgarstek Miriam. Postać zaś zwrócona jest w stronę czerwonej przestrzeni ograniczonej chmurami na tle której unosi się sylwetka Chrystusa z nimbem krzyżowym, odzianego w czerwony chiton podkreślający Jego Boskość. Obydwie postaci zostały opisane monogramami. Główne pole obrazowe znajduje się w kowczegu czyli płycinie obwiedzionej podwójną ramką. Popularne w XVIII w. przedstawienie rozbudowanej scenerii pejzażowej zostało w tej ikonie ograniczone do symbolicznych roślin w dolnej części, przy stopach Matki Bożej. To anonimowe dzieło jednej z Ruskich szkół, jest ciekawym i pięknym przykładem osiemnastowiecznej ikonografii i klasycznej redakcji tematu Bogarodzicy Orędowniczki, wstawiającej się za swe ludzkie dzieci przed Synem.

[AZ]