Zabawki

#MuzeumWdomu – OBIEKT DNIA – Zabawka ludowa


gdzie: Muzeum Etnograficzne, kiedy: 01.06.2020

Zabawki ludowe stanowią niewielką cząstkę tradycyjnej kultury wiejskiej ze względu na inne niż dziś spojrzenie na rolę dziecka w rodzinie. Bardzo wcześnie były angażowane do różnego rodzaju prac gospodarskich, nie miały czasu na zabawę w dzisiejszym rozumieniu. Nie oznacza to, że były zupełnie pozbawione świata dziecięcej wyobraźni. Polem do zabaw była najczęściej łąka, na której wypasały gęsi lub krowy. Wszystko co znalazły mogło się przydać, listek, szkiełko, kamyczek, trawa, patyk, czy piórko. Podczas swoich obowiązków na pastwisku rzeźbiły dla siebie i rodzeństwa łódeczki, wiatraczki, ptaszki, wykorzystując do tego kawałki kory i drewna. Przy bardziej skomplikowanych przedmiotach pomagali najczęściej dziadkowie, którzy ze względu na wiek nie zajmowali się już pracą na roli. Dużym zainteresowaniem wśród najmłodszych cieszyły się drewniane wózki, taczki, konie na biegunach oraz różnego rodzaju zabawki ruchome – drewniane motyle i ptaki poruszające skrzydłami zwane klepokami, karuzele z figurkami zwierząt czy „dziobate kurki”. Wspomniane zabawki, oprócz tego, że były ruchome, posiadały walor estetyczny, gdyż zdobiono je barwnym tłem i kolorowymi motywami. Chłopcy zajmowali się też wyrobem prostych instrumentów muzycznych takich jak fujarki, skrzypeczki, trąbki. Dziewczęta natomiast, lubiące bawić się lalkami, wykonywały je same. Potrzebowały do tego sitowia, słomy, trawy, skrawków wełny i kolorowych szmatek. Lalki zrobione z samych kawałków materiału czy wełny nazywane były „lalkami-szmaciankami” lub „lalkami ze szmatków” (na Kujawach). Swoje lale, dziewczynki woziły w wózeczkach wykonanych przez starszych braci lub dziadka. Bardziej ekskluzywne egzemplarze miały głowę kupioną na targu, a tułów był wykonany ręcznie.

DSC 2236 DSC 2240 DSC 2242

Kujawskie zabawki ludowe nie wyróżniają się niczym szczególnym na tle innych regionów. Jedynie częściej robiono tu wiatraczki, o ruchomej konstrukcji. Wykonaniem takiego wiatraczka zajmowali się już starsi. Cieszył on nie tylko dzieci, ale i samych dorosłych. W Polsce natomiast istnieje kilka znanych ośrodków zabawkarstwa ludowego. Jeden z nich leży w pobliżu Suchej Beskidzkiej w miejscowości Stryszawa. To tu od XIX wieku wyrabia się ludowe zabawki. Należy do tzw. żywieckiego (żywiecko-suskiego) ośrodka zabawkarskiego, uważanego za najstarszy i czynnego do dzisiaj. W 2016 r. żywiecko-suskie zabawkarstwo wpisane zostało na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Drugą, ważną niegdyś okolicą, słynącą z produkcji zdobionych drewnianych zabawek jest powiat leżajski. Należą do niego takie wsie jak Brzóza Stadnicka, Rakszawa i Żołynia. We wsiach słynących z wyrobu zabawek dzieci często uczestniczyły w pracach wykończeniowych, malowaniu i sprzedaży przedmiotów wykonanych przez dorosłych. Ten rodzinny charakter produkcji był jedną z cech ludowego zabawkarstwa.Wiejskie dzieci rzadko otrzymywały gotowe zabawki kupowane w mieści, na targach lub jarmarkach, przez rodziców, czy dziadków. Wynikało to z oszczędności i ogólnego braku pieniędzy. Ponadto, istniało przeświadczenie wśród dorosłych, że dzieci od najmłodszych lat powinny mieć obowiązek pracy na rzecz pomnożenia dobrobytu własnej rodziny.

DSC 2249

Oprócz drewnianych, stosunkowo popularne były też zabawki ceramiczne, wyrabiane przez garncarzy. Rzemieślnicy lepili je dla swoich dzieci, a nadwyżki sprzedawali. Najczęściej spotykane to miniaturowe dzbanuszki, miseczki, dwojaczki, garnuszki. Nie brakowało też gwizdków i skarbonek. Najstarsze, pochodzące z Kujaw, znajdują się w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Datowane są na lata 1928-1930. W warsztatach kujawskich garncarzy, do lat 60. XX wieku, były wyrabiane gliniane cudeńka.

Wyrobem zabawek trudnili się też plecionkarze. Pletli z wikliny lub korzenia sosny małe koszyczki oraz zwierzątka ze słomy, np. żyrafy, bociany, koguty. Zabawki te posiadały zarówno charakter ludyczny jak i dekoracyjno-pamiątkarski.

Współcześnie, na Kujawach mamy jednego twórcę, należącego do Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lublinie, wykonującego tradycyjne drewniane zabawki, które sam pamięta z dzieciństwa. Ręcznie tworzy i maluje małe taczki, koniki na biegunach, koniki i ptaszki na kółkach do ciągnięcia, klepoki, różnego rodzaju zabawki do pchania na kiju, łóżeczka dla lalek i wiele innych. Każda praca posiada swój indywidualny charakter, jest barwna i kolorowa.

Na koniec warto też przypomnieć specyficzną zabawkę dziecięcą minionych lat, a mianowicie zwykłą, kuchenną fajerkę. Dzieci toczyły ją przy pomocy kijka i miały przy tym wspaniałą radość.

[DK]

Wszystkim dzieciom, małym i dużym dedykujemy krótki filmik, na którym Zespół Folklorystyczny „Dzieci Kujaw” z Brześcia Kujawskiego zaprezentował „Zabawy dziecięce na Kujawach” podczas jednego z festynów folklorystycznych organizowanych w Kujawsko-Dobrzyńskim Parku Etnograficznym w Kłóbce. Samych uśmiechów z okazji tego radosnego święta :)