Niecodzienne

#MuzeumWdomu – OBIEKT DNIA – Sztućce niecodzienne


gdzie: Zbiory Sztuki, kiedy: 03.06.2020

Wczorajszą zagadkę na FB stanowiła piękna ażurowa secesyjna łopatka do ciastek. Została ona wykonana najprawdopodobniej w polskiej fabryce w początkach XX w. Mosiężna łopatka należy do grona sztućców, które dziś nie są już tak często wykorzystywane. Dawna kultura serwowania i jedzenia wymagała całego szeregu przedmiotów używanych w czasie posiłków. Do nich należą właśnie wszelkiego rodzaju łyżki, łyżeczki i łopatki. Różniły się one między sobą nie tylko kształtem, rozmiarem ale też dekoracją i materiałem z którego je wykonano. Wśród nich możemy wyróżnić jeszcze dwa typy łopatek: do ciastek i do ciast, w szczególności do tortów. Mała łyżka do serwowania niewielkich porcji słodkości posiada krótki, płaski, trapezowaty czerpak osadzony na krótkiej rączce. Duża łopatka tortowa ma zdecydowanie dłuższy czerpak zwężający się ku szczytowi, krótką szyjkę i masywną rączkę. Było to konieczne by móc utrzymać większy kawałek ciasta i wygodnie zsunąć go na talerzyk.

01 02 03
Łopatka secesyjna do ciastek, Polska, pocz. XX w., mosiądz Łopatka do ciastek, Wellner, Niemcy, przed 1928 r., argentan Łopatka do tortów, Polska, lata 20-te XX w., metal złocony, srebro

 

Zupełnie inne kształty przybierały łyżeczki do cukru. Do nabierania sypkich kryształków służyła charakterystyczna łopatka o trapezoidalnym kształcie i lekko podniesionych brzegach. Ta forma „szufelki” do cukru utrzymała się aż po dziś dzień. Nie znalazła jednak godnych spadkobierców łyżeczka do cukru pudru. Osadzony na wąskiej rączce kolisty czerpak o pofalowanej krawędzi ma gęsto perforowane dno, które umożliwia posypywanie słodkim pyłem ciast i deserów. Do doprawiania potraw korzystano także z maleńkiej łyżeczki do soli. Mierząca zaledwie 5 cm długości miarka była nieodłącznym elementem wytwornych solniczek. Nie wypadało przecież nabierać soli palcami by pobrać szczyptę. Ze względu na swoje niewielkie rozmiary łyżeczka zaopatrzona była w szeroki szyld rączki by umożliwić swobodne chwycenie tak małego przedmiotu.

04 05
Łyżeczka do cukru, wytw. Plewkiewicz, Warszawa, pocz. XX w., biały metal Łyżeczka do cukru pudru, Warszawa, 1 ćw. XX w., mosiądz srebrzony
06 07
Łyżeczka do soli, Józef Fraget, Warszawa, 1 ćw. XX w., mosiądz srebrzony Łyżeczki do kompotu, deserów i soli (porównanie wielkości)

 

Do grupy łyżeczek o konkretnym przeznaczeniu należą sztućce do serwowania kompotu. Duża bardzo głęboka łyżka o łezkowatym kształcie czerpaka służyła do nabierania i nalewania napoju wraz z zawartymi owocami do kompotierek. Konsumpcję ułatwiały pomniejszone w skali bliźniacze łyżeczki o analogicznym czerpaku pozwalającym nabrać zarówno kawałki owoców jak i sam płyn. Do napojów gorących, takich jak herbata, podawano klasyczne łyżeczki służące zarówno do mieszania osłodzonego czy zabielonego mlekiem naparu. Mogły też służyć do jedzenia deserów. Podobne przeznaczenie miały o połowę mniejsze łyżeczki do deserów (lodów, budyniów, galaret) czy też do kawy (mokki).

08 09
Łyżka do kompotu, WMF, Niemcy, 1 poł. XX w., mosiądz srebrzony Zestaw łyżeczek do kompotu, Bracia Henneberg, Warszawa, lata 30-te XX w., biały metal, plater
10 11
Łyżeczka do herbaty, Józef Fraget, Warszawa, 1 ćw. XX w., mosiądz srebrzony Łyżeczka do mokki (deserów), Józef Fraget, Warszawa, 1 ćw. XX w., mosiądz srebrzony

 

Już nie do deserów i słodyczy ale do serwowania bardziej konkretnych potraw służyły sztućce środka stołu, wśród których znajdowały się m.in. łyżki do sałatek. Mogły być one pojedyncze, o szerokim, profilowanym czerpaku, większe od typowych łyżek obiadowych, lub też w zestawie z widelcem o podobnych kształtach. Zdarzało się iż czerpaki takich sztućców wykonywano nie z metalu a z masy rogowej. Posługiwano się nimi do nakładania przystawek, sałat i sałatek. Wśród wielu różnych elementów zastawy stołowej, w zbiorach naszego Muzeum znajdują się też cynowe łyżki pochodzące z XVIII w. Mimo iż kształtem i rozmiarem kojarzą się bardziej z chochelkami, były one klasycznymi łyżkami m. in. do zup. Zaskakuje nie tylko ich kształt – kolisty i stosunkowo głęboki czerpak osadzony na wąskiej rączce, ale i rozmiar – długość niemal 20 cm i szerokość 6 cm.

12 13 14
Łyżka do sałatek, WMF, Niemcy, 1 poł. XX w., mosiądz srebrzony Łyżka i widelec do sałat, Polska, koniec XIX w., metal srebrzony, masa rogowa Łyżka, Finlandia, XVIII w., cyna

 

Gdyby dziś ktoś posadził nas przy stole zastawionym zgodnie ze zwyczajami z XIX w., moglibyśmy mieć nie lada kłopot. Wielu z tych różnych rodzajów łyżeczek i łopatek dziś już nie używamy. W wielu wypadkach funkcje i przeznaczenie ich zostały ujednolicone: np. łyżeczka do herbaty jest jednocześnie sztućcem deserowym, do kompotu, kawy czy serwowania dodatków do potraw. Pomimo uproszczenia jakie nam towarzyszy obecnie w zakresie sztućców z nutką zazdrości możemy spojrzeć na te stu i trzechsetletnie przedmioty, które nie tylko funkcją ale i zdobnictwem dodawały uroku dawnym stołom.

[AZ]