SAMOLOT

#MuzeumWdomu – OBIEKT DNIA – Szczątki samolotu z września 1939 r.


gdzie: Muzeum Historii Włocławka, kiedy:

1 (4)

Szczątki niemieckiego samolotu zwiadowczego Henschel Hs 126 zestrzelonego w rejonie wsi Śmiłowice przez obronę przeciwlotniczą 15. Dywizji Piechoty w dniu 11 września 1939 r., zbiory Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej, fot. Jakub Szachewicz

Jednym z eksponatów prezentowanych na wystawie stałej w Muzeum Historii Włocławka są szczątki niemieckiego samolotu zwiadowczego Henschel Hs 126, strąconego we wrześniu 1939 r. w okolicach wsi Śmiłowice (powiat włocławski). Na podstawie dotychczasowych ustaleń i relacji świadków możemy nieco przybliżyć przebieg wydarzeń związanych z tym epizodem walk na Kujawach w 1939 r.
Samolot Henschel Hs 126 powstał w wytwórni Henschel Flugzeugwerke AG, zgodnie z zapotrzebowaniem na samolot bliskiego zwiadu, współpracujący z wojskami lądowymi w zakresie działań rozpoznawczych, korygowania ognia artyleryjskiego oraz zwiadu fotograficznego. Pierwsze prace projektowe w tym zakresie zaowocowały powstaniem samolotu Henschel Hs 122. Jego produkcja ograniczyła się do kilku prototypów oraz krótkiej serii testowej liczącej 19 sztuk. Największym problemem tej konstrukcji był zbyt słaby silnik. Wkrótce zespół kierowany przez inż. Friedricha Nicolausa rozpoczął prace nad przeprojektowaniem samolotu, koncentrując się na możliwości zamontowania mocniejszej jednostki napędowej. Dokonano także szeregu innych drobnych zmian i poprawek w konstrukcji płatowca. Pierwszy prototyp nowego samolotu, oznaczonego Henschel Hs 126, został oblatany w sierpniu 1936 r. W czasie testów trzech prototypów wiosną i latem 1937 r. wyłoniono najlepszą konfigurację konstrukcji. Nowy, mocniejszy silnik spełniał oczekiwania konstruktorów pozwalając maszynie startować i lądować na krótkich polowych lądowiskach, co również było wymogiem postawionym przez Luftwaffe. Samolot został skierowany do produkcji seryjnej, która rozpoczęła się latem 1937 r., od liczącej 10 sztuk partii przedseryjnej, oznaczonej Hs 126 A-0. Wiosną 1938 r. rozpoczęła się produkcja seryjna wersji Hs 126 A-1. Początkowo zamówiono 418 sztuk tej wersji samolotu. Wkrótce zamówienie zostało zwiększone do 481 sztuk. Pierwsze samoloty trafiły na wyposażenie jednostek liniowych w czerwcu 1938 r. Wiosną 1939 r. rozpoczęto produkcję kolejnej wersji samolotu oznaczonej Hs 126 B-1, którą wyposażono w inny silnik. Ponadto opracowano wersję Hs 126 B-1 Trop przeznaczoną dla jednostek stacjonujących w Afryce oraz basenie Morza Śródziemnego. Przygotowano także wersję eksportową Hs 126 K-6, której głównym odbiorcą była Grecja. Samolot był produkowany do końca 1940 r. Informacje dotyczące ogólnej liczby wyprodukowanych samolotów Henschel Hs 126 wszystkich wersji są bardzo zróżnicowane i w zależności od źródeł wahają się od 500-600 do 900 egzemplarzy.

2 (1)


Niemiecki samolot Henschel Hs 126 w locie nad lasem, zbiory prywatne

Henschel Hs 126 był jednosilnikowym, dwumiejscowym górnopłatem o całkowicie metalowej konstrukcji. Uzbrojenie samolotu stanowiły 2 karabiny maszynowe: 7,92 mm MG 17 zamontowany na stałe w kadłubie, obsługiwany przez pilota oraz 7,92 mm MG 15 zamontowany na obrotowym uchwycie, obsługiwany przez obserwatora. Głównym zadaniem samolotów Henschel Hs 126 była szeroko rozumiana współpraca z wojskami lądowymi, przede wszystkim rozpoznanie. W tym celu obserwator był wyposażony w ręczną kamerę, która umożliwiała wykonywanie zdjęć lotniczych. Ponadto samolot mógł zostać użyty jako lekki bombowiec zabierając na pokład pięć bomb 10 kg. Istniała także możliwość montażu dodatkowego uchwytu na bombę 50 kg. Ten sam uchwyt umożliwiał także montaż generatora dymu do stawiania zasłony dymnej. W roli samolotu rozpoznawczego Henschel Hs 126 był używany do końca 1941 r. Następnie został wycofany z jednostek operujących na pierwszej linii frontu, gdzie zastąpiono go samolotami Focke-Wulf Fw 189. Nie był to koniec zastosowania bojowego samolotów Henschel Hs 126. Wycofane na tyły samoloty używano do holowania szybowców, a także jako nocne samoloty wsparcia i lekkie bombowce w działaniach przeciwko partyzantom.
Samoloty Henschel Hs 126 wchodziły w skład eskadr rozpoznawczych przeznaczonych do współpracy z wojskami lądowymi (niem. Aufklärungsstaffeln (Heer)). Na ich potrzeby wykonywały rozpoznanie taktyczne, najczęściej w zakresie 80-200 km za linią frontu. Konieczność częstych zmian lądowisk sprawiała, że eskadry rozpoznawcze były zorganizowane jako niezależne jednostki, które mogły przemieszczać się na duże odległości wykorzystując posiadane etatowo środki transportu (50-60 pojazdów różnego typu). Każda eskadra składała się z 12 samolotów: 9 przeznaczonych do wykonywania bieżących zadań oraz 3 w rezerwie. Obsada personalna składała się z 300-360 oficerów i żołnierzy, z których znaczną część stanowił personel techniczny.
W czasie walk w Polsce w 1939 r. Niemcy użyli 20 eskadr rozpoznawczych wyposażonych łącznie w 182 samoloty Henschel Hs 126. W niektórych eskadrach używano także starszych samolotów Heinkel He 45 i He 46. Poszczególne eskadry rozpoznawcze przydzielane były do korpusów armijnych lub pancernych oraz dywizji pancernych. W trakcie walk w 1939 r. polskie lotnictwo i obrona przeciwlotnicza zniszczyły 25 samolotów Henschel Hs 126, a 40 zostało uszkodzonych.

3 (3)

Niemieckie samoloty Henschel Hs 126 w czasie lotu nad Polską, wrzesień 1939 r., zbiory prywatne

Szerokie zastosowanie samolotów Henschel Hs 126 w niemieckim lotnictwie we wrześniu 1939 roku sprawiło, że były one obecne niemal na każdym odcinku frontu. Nie inaczej było w rejonie Włocławka, gdzie w dniach 9-13 września 1939 r. oddziały polskie toczyły walki obronne, zabezpieczając od zachodu i północy główne siły armii „Pomorze” i „Poznań” walczące nad Bzurą. Polską obronę tworzyły oddziały 27. i 15. Dywizji Piechoty zajmujące pozycje od Krzywej Góry do Lubrańca. Siły niemieckie atakujące w tym rejonie należały do III Korpusu Armijnego (50 i 208 Dywizje Piechoty, Brygada Piechoty „Netze”). Do korpusu przydzielona została, sformowana w Stargardzie, 2 eskadra 21. Dywizjonu Rozpoznawczego (2.(H)/21), wyposażona w samoloty Henschel Hs 126 (oznaczenie P2+…). W dniu 11 września 1939 r. pozycje obronne w rejonie wsi Śmiłowice zajmował 59. Pułk Piechoty z 15. Dywizji Piechoty. To właśnie w ten rejon został wysłany jeden z samolotów Henschel Hs 126 (załoga: Obfw. Willi Möller i Uffz. Kuno Thurow). Zgodnie z relacjami świadków samolot nadleciał nad Śmiłowice z kierunku Brześcia Kujawskiego lub Lubrańca z zadaniem rozpoznania biegnących tu linii obronnych. Nadlatując nad kościół we wsi zrzucił bombę, a chwilę później został trafiony przez polską obronę przeciwlotniczą i spadł na pole.

4

Grób niemieckich lotników i szczątki samolotu Henschel Hs 126 zestrzelonego w rejonie wsi Śmiłowice, wrzesień 1939 r., zbiory prywatne

Obaj członkowie załogi zginęli. Część leżących na polu fragmentów samolotu zostało wywiezionych przez okoliczną ludność, natomiast zwłoki lotników pochowano w rowie przy drodze. Po wkroczeniu Niemców ciała lotników ekshumowano i przewieziono w inne, nieznane miejsce. Elementy zniszczonego samolotu były znajdowane przez okoliczną ludność jeszcze wiele lat po wojnie. Prezentowane w muzeum szczątki zostały wydobyte w listopadzie 2007 r.

Jakub Szachewicz

5 (1) 6 (1)

Szczątki niemieckiego samolotu zwiadowczego Henschel Hs 126 zestrzelonego w rejonie wsi Śmiłowice na ekspozycji w Muzeum Historii Włocławka, fot. Jakub Szachewicz