Har

#MuzeumWdomu – OBIEKT DNIA – Harmonia pedałowa


gdzie: Muzeum Etnograficzne, kiedy: 02.06.2020
Fot.1 (2)

Harmonia pedałowa; drewno, metal, papier, tektura, celuloid, farby ol.; wyk. 1 poł. XX w., Polska, pochodzenie: Mazowsze, zb. Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku.

Muzyka wiejska to obszar kultury ludowej, który współcześnie cieszy się coraz większym zainteresowaniem młodego pokolenia. Fascynacja ta przejawia się poszukiwaniami muzyki niestylizowanej, autentycznej, żywej i spontanicznej, której ważną częścią są nie tylko wpadające w ucho melodie – tak chętnie eksponowane przez zespoły folklorystyczne – ale też improwizacja i wykonawcza pasja. Cechy te, jak twierdzą badacze i znawcy muzyki wiejskiej, decydowały o jej jakości a muzykantów podczas gry wprowadzały w stan bliski transu. Świadczą o tym chociażby zwyczaje jak np. kujawskie zapustne „zabijanie grajka”, gdy owładniętego rytmem muzykanta wywożono poza granice wsi, rozbijano garnek z popiołem i wypuszczano kota symbolizującego jego duszę. Rytuał ten wyzwalał grającego ze stanu ekstazy i przywracał do rzeczywistości.

Skład typowej kujawskiej kapeli obejmował instrumentalistów grających na skrzypcach, basach lub bębenku a także na klarnecie. Nierzadko basy lub bębenek „obsługiwali” sami uczestnicy zabawy a nie muzykanci – chodziło jedynie o zachowanie rytmu. W latach 30. XX w. na wsiach pojawiły się harmonie. W miastach były one popularne od XIX w. a ich produkcją zajmowały się zarówno niewielki warsztaty jak i fabryki.

Harmonie zrewolucjonizowały wiejską muzykę. Były głośne a do zagrania utworu i poprowadzenia zabawy wystarczył jeden człowiek (choć zwykle harmoniście towarzyszył bębnista oraz skrzypek). Rosnące w tym czasie zapotrzebowanie zaspokajały coraz liczniejsze małe warsztaty m.in. na Mazowszu czy Kujawach (np. we Włocławku, w okresie międzywojennym wykonywał je nieznany nam bliżej warsztat Z. Gałeckiego) i tam oraz w innych regionach harmonie szybko upowszechniły się wśród wiejskich muzykantów. Instrumenty efektownie dekorowano używające do tego masy perłowej, celuloidu, wykorzystując motywy roślinne. Wraz z pojawieniem się harmonii do muzyki wiejskiej zaczęły przenikać melodie i piosenki grane wcześniej jedynie w miastach. Warstwa melodyczna odczytywana była przez muzykantów z nut a nie – jak to bywało wcześniej – grana „z pamięci”. Dźwięk harmonii powstaje za pomocą metalowych języczków przelotowych. Ponieważ wyzwalany jest przez ruch powietrza, instrumenty te bywają zaliczane zarówno do idiofonów jak i aerofonów. W wiejskim instrumentarium wykorzystywano harmonie dwurzędowe (z dwoma rzędami klawiszy melodycznych) i trzyrzędowe (tzw. harmonia warszawska). Odmianą harmonii występującej w Polsce była harmonia pedałowa, wyposażona w dwa miechy nożne oraz rurę tłoczącą powietrze. Powstała ona przez połączenie elementów konstrukcyjnych fisharmonii i harmonii. Podczas gry miechy naprzemiennie poruszano stopami. Górny miech praktycznie nie był używany a ruchy rąk ograniczano jedynie do naciskania guzików. Dodatkową zaletą gry na harmonii pedałowej było odciążenie pleców i zmniejszenie zmęczenia grającego, wynikającego z dźwigania przenośnego instrumentu. Z drugiej strony niekwestionowaną zaletą harmonii przenośnej, niezwykle ważną dla muzykanta, była możliwość pobierania datków pieniężnych od uczestników zabawy. Harmonista siedzący w jednym miejscu miał takich sposobności z pewnością mniej. Po II wojnie światowej popularność harmonii zmniejszyła się a instrumenty te coraz chętniej zastępowano akordeonami. Jak wygląda gra na harmonii pedałowej zobaczyć można tutaj: 

Tutaj możecie Państwo zagrać na harmonii własną melodię za pomocą klawiatury i komputerowej myszki:

http://www.instrumentyludowe.pl/pl/harmonia-pedalowa.html

[MK]

Fot.2 (2)

Zabawa taneczna przy harmonii pedałowej i skrzypcach, 1931 r. (fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe)